શ્રાવણભાદો (છંદકાવ્ય)

બે વર્ષ પર સુવૃત્તતિલકમ્ ગ્રન્થના અભ્યાસથી પુનઃ જાગૃત થયેલ છંદોબદ્ધ કાવ્યો પ્રત્યે અહોભાવ, સુજલા-સુફલા ભૂમિ ભારતવર્ષમાં વર્ષાઋતુનો ઘનશ્યામ-હરિત વૈભવ, ભક્તિભીનાં  ઉત્સવોનું આગમન, એ પર રાગ મલ્હારમાં સુસજ્જ અનેક ગીતો મ્યુઝિક એપ પર સાંભળતા જામેલો રંગ. 

છન્દપરિચય - 

આ કાવ્ય એક સિંહનો ચાલ સમો લહેકો ધરાવતા કર્ણપ્રિય શાર્દુલવિક્રીડિત છંદમાં રચાયો છે.

અક્ષરમેળ છંદ એવા શાર્દુલવિક્રીડિતનું બંધારણ છે - 

દરેક પંક્તિમાં મ સ જ સ | ત ત ગા 

અર્થાત્, ૧૯ અક્ષર, જેમાં યતિ (વિરામ) ૧૨મા અક્ષરે; જેથી,

ગુરુ ગુરુ ગુરુ લઘુ લઘુ ગુરુ લઘુ ગુરુ લઘુ લઘુ લઘુ ગુરુ ,

ગુરુ ગુરુ લઘુ ગુરુ ગુરુ લઘુ ગુરુ.

આ ગોઠવણીમાં દરેક પંક્તિ સજ્જ થાય છે.

આ છંદમાં જ આપણા સૌનું જાણીતું ઉદાહરણ છે સરસ્વતીવંદના - 

या कुन्देन्दुतुषारहारधवला या शुभ्रवस्त्रावृता

या वीणावरदण्डमण्डितकरा या श्वेतपद्मासना ।

या ब्रह्माच्युत शंकरप्रभृतिभिर्देवैः सदा वन्दिता

सा मां पातु सरस्वती भगवती निःशेषजाड्यापहा ॥

તેમ જ સૌ વૈષ્ણવોને અતિ પ્રિય પ્રાતઃસ્મરણ - 

श्रीगोवर्धननाथपादयुगलं हैयंगवीनप्रियम्।

नित्यं श्री मधुराधिपं सुखकरं श्रीविट्ठलेशं मुदा॥

श्रीमद् द्वारवतीश गोकुलपति श्रीगोकुलेन्दुं विभुं ।

श्रीमन्मन्मथमोहनं नटवरं श्रीबालकृष्णं भजे ॥ ...

તદુપરાંત વિવાહપ્રસંગે ગવાતું મંગલાચરણ...

એ જ રીતે ગેય છે વર્ષાઋતુ વર્ણવતી પ્રસ્તુત કવિતા - 

શ્રાવણ-ભાદો

(શાર્દુલવિક્રીડિત)

જો, તો! આ રસબિન્દુ વાદળ તણાં મોતી સમા શોભતાં!

વર્ષે છે નભથી અમી મન ભરી પૃથ્વીતૃષા વારવા.

ખેડૂતો પણ વાવણી ઝટ કરી, વન્દે કરો જોડતાં,

લ્હેરાવે ધન શીતલા તુ સુફલા માતા ધરા શ્યામલા!

વૃક્ષો રેલમછેલ નંદનવને ભીંજાય, લીલાં થતાં.

કો કન્યા સુકુમાર ગાન કરતી, હિંડોલમાં મ્હાલતી.

નાનાં બાળ જળે છપાક કરતાં દીસે હસી નાચતાં,

જાણે લાલન ગોપનાં જ રમતાં હો ગોકુલે કાનુડા!

સંતોષી ખગ મોર ચાતક ઘણાં, ને સૌ મૃગોને હવે

ના કો ચિંતન હો ક્ષુધા-તરસનું, ભંડાર છે ઘાસનાં.

દૃશ્યો શ્રાવણમાં સુભાદ્રપદમાં આવાં દિસે ભાવતાં,

ગુંજે સુસ્વરમાં ગણેશભજનો, ને કીર્તનો શ્યામનાં!

- ભૈરવીપરાગ

ખાંડની પુતળી રે...

અહીં વાત છે એક શુદ્ધ હૃદય અને એણે એકાએક સાંભળેલા એક પોકારની. પોકાર એવો, જે ન અણસૂણ્યો થાય. એવું સત્ય, જેને સૂણીને નકારી ન શકાય. જેને મળતાં સહસ્રાબ્દીઓની પિછાણ તાજી થાય.

વાત છે સ્વયં તલ્લીન થઈ સર્વસ્વ મેળવવાની, સીમિત વૃત્તિઓને પાર એવાં અસીમને પામવાની. એવું વરસતું અમૃત, જે કોઈ પામ્યાં તો સ્વયં જ અમીમય બની ગયાં, ભીતર સર્વદા રહેલી મધુરતા હવે સર્વત્ર વહાવતા ચાલ્યાં.

પ્રસ્તુત છે,

ખાંડની પૂતળી 

સોનારેખ છુપાઈ સૂરજની, સાંજની ઢળી ગઈ લાલી, 

એકલ બેઠી'તી, ત્યાં બિનમોસમ વરસી વાદળી કાલી.

ઝરૂખેથી જોતા ઝીણી ઝરમર લાગી એવી વ્હાલી,

જો ને, ખાંડની પૂતળી રે, વરસાદમાં નહાવા ચાલી!

ભીની ભીની માટી અને ભીનો તુલસી ક્યારો,

ભીના નયણાં ભુલાવી દેતો ઝાંખો એક તારો.

ફોરમ ને ઉજાસ એ માણી, પૂરણ પામવા હાલી,

જો ને, ખાંડની પૂતળી રે, વરસાદમાં નહાવા ચાલી!

ફોરાં ઝીલવાને ફેલાવ્યા એના ઉજળા ઉજળા હાથ, 

એકપળમાં ઓળખી ગઈ જાણે જનમ-જનમનો સાથ.

મીઠી મીઠી સેર ત્યાં ટપકી, ધરતી લેતી ઝાલી.

જો ને, ખાંડની પૂતળી રે, વરસાદમાં નહાવા ચાલી!

ના ના કહેતા ફળીયાનો કોણ સુણે છે સાદ?

સીમાડા કૂદી વહેવાનો જેને લાગ્યો છે નાદ!

લેશ ન રહ્યું શેષ, એવી શૂન્યતામાં એ મ્હાલી.

જો ખાંડની પૂતળી રે મધુરું ઝરણું થઈ વહી ચાલી!

~ BhairaviParag

એક સરોવર ની વાત

સરોવરનું શાંત સ્થિર જળ...જાણે દર્પણ
સાફ સ્પષ્ટ દેખાતું એમાં
પ્રતિબિંબ આકાશ નું
હર પ્રહર રહેતું બદલાતું, રંગ માં,
કદી ઘેર્યું તો કદી નિરભ્ર
પ્રતિબિંબ જ...છાપ તો કદી ના છોડતું
બસ વાયુ ની લહેર માં કદી જરા ધ્રુજતું

એ જળને સૂર્યકિરણો ચમકાવી રહ્યા
જેમ રત્નો અણમોલ હો ત્યાં ભર્યાં
નિરવ છે વાતાવરણ
બસ થોડા ભ્રમર કમળે ગૂંજી રહ્યા

ત્યાંજ આવ્યું કોઈ ફરતાં ફરતાં
એ જ નિશબ્દતાને કાજ
હતા કે એના કાન તરસતાં?

ના...નહોતી આદત કદાચ એને
જળ વાયુ આભથી એક થઈ ને...
બસ એક થઈ ને,
થોડી ક્ષણો વિતાવવાની

શું કર્યું? ઉઠાવ્યો એક પથ્થર કાંઠે થી.
શું જાણવું'તુ? કેટલે દૂર જાશે એના હાથ થી?
કોણ જાણે...બસ ઉઠાવ્યો,
એ ને તાણી ફેંક્યો પાણી માં...

...છપાક...

પડ્યો તે સરોવર માં...

પાણી ઉડયું થોડું.
ઉડતાં જલબિન્દુએ ઝીલ્યાં કિરણો,
સોનેરી એ પણ ચમક્યા જરા,
ને ફરી મળી ગયા તળાવ માં.
માછલીઓ ચોંકી, તરી દૂર ગઈ,
પંખી એક અવાજ માં ચહેકી ઉડયા.

હા...એક વાત થઈ...જોયું?
એ પથ્થર પણ તો પલળ્યો,
જઈ પડ્યો જ્યારે જળ માં...
બસ જરાતરા ભીનો ન થયો,
સમાઈ ગયો એ પૂરો તળમાં.

હવે તો પાણી ની માછલીઓ
રમશે આસપાસ તરતી,
બનાવશે ઘર
એ જ પથ્થર પાછળ,
જે બની રહ્યું
અંગ નાનકડું
એ સરોવર નું,
જેમાં પડ્યો હતો એ પથ્થર...
બનાવતો વલયો
એકદા...છપાક થી.

- BhairaviParag

(One of my earlier poem in Hindi - वलय - posted elsewhere on this blog, presented again in Gujarati here)

चरणचिह्न

एक विनम्र प्रयास - 

कवि श्री 'सुन्दरम् ' द्वारा सन १९५८ में  रचित गुजराती कविता 'चरणचिह्न' का भावानुवाद

रूप का मैं रसिक तो रहा पर तृषा मेरी अरूप के लिए

भज रहा मैं अविरत मूर्त है जो कभी मिले अमूर्त इसलिए

शब्दों को पुकार पुकार मैं नित्य ढूंढ रहा अशब्द ही

सदा चलता रहता मिल जाये कदा मुझे स्थिरता कहीं

रे आओ आओ मुझ पास ऐ उस पार के निवासी

धन्य हो वो एक पल बस तेरी मिल जाए हे प्रवासी

सिमटी रहे भले सकल तेरी कला, मेरी बस याचना

एक दृष्टि तेरी मुझ ओर हो जाए, यही है प्रार्थना

यह जीवन-मृत्यु की इस जग में बनी सुन्दर फुलवारी

यहाँ पुष्प और कंटक के द्वंद्व की नित्य अद्भुत यारी

यहाँ पृथ्वी पर देवों का अमृत घट कभी दिखा ना

ना ही यहाँ देखी कभी स्वर्गपुष्प की चिरंजीव माला

मैं तो रात रात भर तारे अगिनत देखता जागूँ

बस इस बेला में चरणचिह्न ही तेरे मैं मांगूँ 

(मूल कविता 'सुन्दरम्' के काव्यसंग्रह प्रियंका से)

-BhairaviParag

 

एक घाव - A wound

 एक घाव 

गुजराती भाषा के वरिष्ठ साहित्यकार 'कलापी' की उपरोक्त कविता का हिंदी में विनम्र भावानुवाद प्रस्तुत है, ...आशा करती हूँ यह प्रयास कविता-प्रेमिओं को पसंद आएगा

पत्थर कठोर उस पंछी पर फैका कैसे, अरेरे, फैक तो दिया 

छूटा हाथ से अ र र र र …तब  दिल एक धड़कन चूक गया 

अरेरे - लगा उस कोमल दिल पर , साँस विहंग की भारी हुई

तरु से नीचे आ गिरा… पंख शिथिल हुईं अब... न उड़ पायीं 

प्रिय मेरा पंछी - हाँ , मेरा ही तो है - मेरे ही हाथ से तड़प रहा 

जल के छींटे कुछ न लौटा रहे होश, दिल अब मेरा भी रो रहा

कैसे उठता? ज़ख्म उस दिल पर क्रूरता से इसी हाथ ने किया

कैसे उठता? कोमल हृदयी वह, यह जान कर भी तोड़ दिया

अहा! आँखे ज़रा तो खुलीं....दर्द क्या उसका कम हुआ होगा?

जान तो बचेगी ना? पर मृत्यु की गति कौन बता पाया, भला?

जीवन उसने क्या जिया…अहा! रहा मधुर गीत गाता सदा 

बगिया के रास मधुर फल चखता, चहकता रहता फुदकता

अरे अरे...किन्तु अब मेरे पास वह शायद फिर कभी न आएगा

आयेगा तो भी भय से काँपता, फिर दूर उड़ जाना चाहेगा

अरेरे श्रद्धा जो अस्त हो गयी, वह किसी काल फिर न आये

जो लगे घाव हृदय पर, भूलने का सामर्थ्य क्या कोई पाये?

Translation in Hindi by BhairaviParag

Original Gujarati kavita -Ek Gha - By Kalapi