શ્રાવણભાદો (છંદકાવ્ય)

બે વર્ષ પર સુવૃત્તતિલકમ્ ગ્રન્થના અભ્યાસથી પુનઃ જાગૃત થયેલ છંદોબદ્ધ કાવ્યો પ્રત્યે અહોભાવ, સુજલા-સુફલા ભૂમિ ભારતવર્ષમાં વર્ષાઋતુનો ઘનશ્યામ-હરિત વૈભવ, ભક્તિભીનાં  ઉત્સવોનું આગમન, એ પર રાગ મલ્હારમાં સુસજ્જ અનેક ગીતો મ્યુઝિક એપ પર સાંભળતા જામેલો રંગ. 

છન્દપરિચય - 

આ કાવ્ય એક સિંહનો ચાલ સમો લહેકો ધરાવતા કર્ણપ્રિય શાર્દુલવિક્રીડિત છંદમાં રચાયો છે.

અક્ષરમેળ છંદ એવા શાર્દુલવિક્રીડિતનું બંધારણ છે - 

દરેક પંક્તિમાં મ સ જ સ | ત ત ગા 

અર્થાત્, ૧૯ અક્ષર, જેમાં યતિ (વિરામ) ૧૨મા અક્ષરે; જેથી,

ગુરુ ગુરુ ગુરુ લઘુ લઘુ ગુરુ લઘુ ગુરુ લઘુ લઘુ લઘુ ગુરુ ,

ગુરુ ગુરુ લઘુ ગુરુ ગુરુ લઘુ ગુરુ.

આ ગોઠવણીમાં દરેક પંક્તિ સજ્જ થાય છે.

આ છંદમાં જ આપણા સૌનું જાણીતું ઉદાહરણ છે સરસ્વતીવંદના - 

या कुन्देन्दुतुषारहारधवला या शुभ्रवस्त्रावृता

या वीणावरदण्डमण्डितकरा या श्वेतपद्मासना ।

या ब्रह्माच्युत शंकरप्रभृतिभिर्देवैः सदा वन्दिता

सा मां पातु सरस्वती भगवती निःशेषजाड्यापहा ॥

તેમ જ સૌ વૈષ્ણવોને અતિ પ્રિય પ્રાતઃસ્મરણ - 

श्रीगोवर्धननाथपादयुगलं हैयंगवीनप्रियम्।

नित्यं श्री मधुराधिपं सुखकरं श्रीविट्ठलेशं मुदा॥

श्रीमद् द्वारवतीश गोकुलपति श्रीगोकुलेन्दुं विभुं ।

श्रीमन्मन्मथमोहनं नटवरं श्रीबालकृष्णं भजे ॥ ...

તદુપરાંત વિવાહપ્રસંગે ગવાતું મંગલાચરણ...

એ જ રીતે ગેય છે વર્ષાઋતુ વર્ણવતી પ્રસ્તુત કવિતા - 

શ્રાવણ-ભાદો

(શાર્દુલવિક્રીડિત)

જો, તો! આ રસબિન્દુ વાદળ તણાં મોતી સમા શોભતાં!

વર્ષે છે નભથી અમી મન ભરી પૃથ્વીતૃષા વારવા.

ખેડૂતો પણ વાવણી ઝટ કરી, વન્દે કરો જોડતાં,

લ્હેરાવે ધન શીતલા તુ સુફલા માતા ધરા શ્યામલા!

વૃક્ષો રેલમછેલ નંદનવને ભીંજાય, લીલાં થતાં.

કો કન્યા સુકુમાર ગાન કરતી, હિંડોલમાં મ્હાલતી.

નાનાં બાળ જળે છપાક કરતાં દીસે હસી નાચતાં,

જાણે લાલન ગોપનાં જ રમતાં હો ગોકુલે કાનુડા!

સંતોષી ખગ મોર ચાતક ઘણાં, ને સૌ મૃગોને હવે

ના કો ચિંતન હો ક્ષુધા-તરસનું, ભંડાર છે ઘાસનાં.

દૃશ્યો શ્રાવણમાં સુભાદ્રપદમાં આવાં દિસે ભાવતાં,

ગુંજે સુસ્વરમાં ગણેશભજનો, ને કીર્તનો શ્યામનાં!

- ભૈરવીપરાગ

Kuchh to bataa Zindagi

इस ब्लॉग पर संस्कृत में यह प्रथम प्रस्तुति है। कविता लिखने में रुचि तो है ही, मूल गीत के लय और भाव के उपयुक्त शब्द चुनने का खेल, और एक पंक्ति में लाघव बनाए रखने से मिलता संतोष। ट्विटर पर एक संस्कृत छात्रा ने कल कोई  गीत - "कुछ तो बता ज़िन्दगी" गुनगुनाते हुए उसी गीत की पहली कड़ी संस्कृत में ट्वीट कर दी, तो उस गीत को खोज लिया और आगे लिखने का मैंने भी प्रयास किया।  पहले भी एक ङ्ओओ कड़ियाँ किसी न किसी  गीत की लिखती आई हूँ, इस बार हँसीखेल में पूरे गीत का अनुवाद हो गया। अब तक मैं व्याकरण भली-भाँति नहीं सीख पाई तो त्रुटियाँँ हो सकती हैं, पर वह तो लिखते लिखते अभ्यास से ही जाएंगी। इसी तरह गीतों-कविताओं के अनुवाद करते करते कभी नए वाक्य संस्कृत में सरलता से लिखना भी सीख ही जाऊंगी। 

तो वह गीत यहाँ सुनें - Zindagi Kuch Toh Bata - और साथ एक अनुवाद भी देखकर प्रतिक्रिया अवश्य दें।

कदा प्रणयपरिवेष्टितः

कस्मिंश्चित् वीथिकान्ते

अहं वर्णयामि तव हस्ते

नामं मम तव नामान्ते

नतलोचन त्वं तदा हे

गतसङ्कोच भवतु

मम भुजशीखरे संविशतु

कपोल तव जीवनम्

किञ्चित् तु वद जीवन...

स्वसङ्केतं जीवन...

तारकित रात्र्यां पठिष्यामः

सम्भूय भवतः पत्रं  

एकस्मिन् हस्ते कम्पितः

सावशेष पृष्ठं रिक्तं

किञ्चित् व्याक्रोशतु भवत्

ईषत् विप्रलपामि अहम्

मा कुप्यतु भोः जीवन

किञ्चित् तु वद जीवन...

स्वसङ्केतं जीवन...

(त्वम् वर्तसे ततः जीवामि अहम्

त्वम् वर्तसे ततः जीवामि अहम्

त्वम् वर्तसे ततः च व्योमन् 

त्वम् वर्तसे ततः धरा मम)

कश्चन मार्ग

कश्चित पथ हि

ददातु माम्

काचित् सञ्ज्ञाम्  

किञ्चित् तु वदऽऽ जीवन...

स्वसङ्केतंऽऽ जीवन...